
Op 6 oktober rolde TOTEM, het Belgische instrument om de milieu-impact van gebouwen te beoordelen, een van zijn belangrijkste updates sinds zijn ontstaan uit. Sprint 12, de voorbije maanden meermaals aangekondigd, brengt grote veranderingen: de update wil het LCA-instrument compatibel maken met de EPBD en BREEAM, breidt de bibliotheek uit met nieuwe elementen en zet de bibliotheek met generieke componenten over naar versie 3.12 van ecoinvent.
Vandaar de vraag: hoe doen duurzame bouwmaterialen het in deze nieuwe versie? Zijn hun scores merkbaar veranderd? Zoals we zullen zien, gaat de score van sommige materialen, zoals CLT, duidelijk vooruit, terwijl andere, zoals flexibele houtvezel, verrassend worden afgestraft.
In dit artikel overlopen we de belangrijkste veranderingen die onze experten in de jongste update van TOTEM hebben vastgesteld, en wat ze betekenen voor uw gebouwberekeningen.
Zoals vermeld in ons vorige artikel is het hoofddoel van TOTEM Sprint 12 het instrument eindelijk compatibel te maken met de EPBD, door de levensduur van gebouwen af te stemmen op de nieuwe Europese norm. In TOTEM wordt voortaan aangenomen dat een gebouw 50 jaar meegaat, en niet langer 60 jaar zoals voorheen.
Door deze verandering wordt het eenvoudiger om resultaten op gebouwniveau te vergelijken met internationale referentiewaarden. De LCA-methodologieën verschillen licht van lidstaat tot lidstaat, waardoor die waarden niet volledig vergelijkbaar zijn; de impactcijfers van de Franse RE2020, het Deense BR18, de RIBA Carbon Targets, de Carbon Heroes van One Click LCA en andere bronnen kunnen professionals die willen begrijpen waar de impact vandaan komt en hoe ze die in de toekomst kunnen verlagen, toch nuttige inzichten bieden.
Maar vooral: de resultaten van TOTEM zijn nu afgestemd op internationale kaders zoals BREEAM en de EU-taxonomie, en het instrument is klaar voor de nieuwe EPBD-regelgeving, die vanaf 2028 de ingebedde impact van materialen meeneemt in de beoordeling van de energieprestatie van gebouwen.
De overstap naar 50 jaar betekent wel dat resultaten op gebouwniveau die vóór de update werden berekend, niet langer vergelijkbaar zijn met die van vandaag, want de levensduur van het gebouw beïnvloedt ook de vervangingscycli van de componenten: een verflaag met een levensduur van 10 jaar, die vroeger 5 keer moest worden vervangen tijdens de levensduur van het gebouw, vraagt nu nog maar vier vervangingen, een impactvermindering van 17%. TOTEM heeft daarom ook zijn referentiewaarden herberekend.
We stelden een daling van de milieuscore vast voor verschillende elementen in constructiehout. Een CLT-paneel van 10 cm gaat bijvoorbeeld van 3,96 mPt/m² naar 3,33 mPt/m², een vermindering van 16% over de volledige levenscyclus. Bij liggers in gelamelleerd hout daalt de totale levenscyclusimpact zelfs met 30% (van 56 mPt/m³ naar 39 mPt/m³). I-liggers (TJI) lijken 17% beter te scoren, LVL-liggers 10%, en ook massief hout laat een verbetering van ongeveer 7% over de volledige levenscyclus zien.
Houtstructuren zullen hun score dus met 10 tot 30% zien verbeteren. Velen in de sector zullen die verbetering toejuichen, want de impact van constructiehout in TOTEM is al lang een omstreden onderwerp. Een studie van Arup uit 2021 toonde al aan dat de EPD's van fabrikanten van gelamelleerd hout en CLT (gewogen naar marktaandeel) ongeveer 45% beter scoorden dan de generieke waarden van de nationale databanken. Met de nieuwe waarden van TOTEM is die kloof wat kleiner geworden.
Zoals bij alle generieke datasets blijft het verschil met specifieke componenten echter groot. De CLT-producten van Stabilame bijvoorbeeld, waarvoor specifieke gegevens in TOTEM beschikbaar zijn, scoren veel beter, met slechts de helft van de impact van generiek CLT (1,62 mPt/m² voor 10 cm). Voor massief hout scoren de generieke balken 40% hoger dan de dataset van het nationale technische centrum voor houtbouw, Houtinfobois.
Een van de opvallendste veranderingen in de bijgewerkte bibliotheek betreft flexibele houtvezelisolatie. Vóór Sprint 12 behoorde flexibele houtvezel tot de goed scorende biogebaseerde componenten, dicht bij de EPD's van de markt; de totale milieu-impact is nu meer dan verdubbeld, van 4,1 mPt/m³ naar 8,6 mPt/m³ (A1-C4). Een stijging met 110%! Ter vergelijking: rotswol haalt vandaag maar 3,95 mPt/m³. Wat is er gebeurd?
Het is moeilijk te zeggen waarom deze component zo scoort, want TOTEM is niet transparant over de aannames, de allocatieregels en de achtergronddatasets die het voor de generieke berekeningen gebruikt.
We kunnen wel de indicatoren onderzoeken die aan de basis van deze verandering liggen, en de nieuwe component in flexibele houtvezel vergelijken met de producten die echt op de markt zijn, want de meeste producenten beschikken gelukkig over EPD's. Wat stellen we dan vast?
Wie het impactprofiel in TOTEM bekijkt, ziet snel dat de productie-impact vooral door 5 indicatoren wordt bepaald: GWP-fossil, verzuring, ADP-mineralen, fijnstofemissies en landgebruik. Samen zijn ze goed voor 90% van het impactprofiel. Opvallend: al die indicatoren zijn sinds de jongste update sterk gestegen. Het GWP-fossil is verdubbeld, en AP en ADP zijn zelfs verviervoudigd.
Als we de TOTEM-gegevens voor flexibele houtvezel vergelijken met de mediaanwaarde van de EPD's op de markt (Soprema, Isonat, Gutex, Semin en de generieke databank Thünen), zien we dat TOTEM qua aardopwarmingsvermogen (kg CO2-eq.) eigenlijk niet zo ver van het marktgemiddelde zit, met een GWP-fossil van ongeveer 47 kg CO2-eq./m³. Een overschrijding van 20% is redelijk voor een generieke component.
De impact wordt in werkelijkheid opgedreven door de andere indicatoren, buiten CO2. Voor die indicatoren liggen de resultaten van TOTEM een grootteorde hoger dan die van de EPD's op de markt: een factor 3 voor de fijnstofemissies en een factor 13 voor de andere indicatoren. Op zijn minst een betwistbare vaststelling. Als de indicatoren buiten CO2 dichter bij de EPD's van de markt lagen, zou het resultaat in mPt van flexibele houtvezel tot 73% kunnen dalen.
De stijging bij flexibele houtvezel is des te verrassender omdat de levenscyclusimpact van stijve houtvezelplaten, met een zeer gelijkaardig productieproces, met ongeveer 20% daalde (30% voor A1-A5).
Omdat flexibele houtvezel een van de meest gebruikte en technisch meest uitontwikkelde biogebaseerde isolatiematerialen is, en een serieuze concurrent van minerale wol en petrochemische oplossingen, verdient deze ongewone stijging een nader onderzoek, om eerlijke vergelijkingen tussen materialen te garanderen.
Tabel: analyse van de belangrijkste factoren achter de impact van flexibele houtvezel in TOTEM en vergelijking met de EPD's van de markt voor de impact A1-A3.
| Indicator | Eenheid | Waarde/FE A1-A3 | mPt/FE A1-A3 | %mPt A1-A3 | Verschil na Sprint 12 | Aandeel in de scorestijging bij Sprint 12 | Afwijking van de marktmediaan ten opzichte van TOTEM | Overschrijding van de marktmediaan door TOTEM |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| GWP-fossil | kg CO2-eq. / m³ | 47 | 1,3 | 23% | 102% | 17% | -16% | 19% |
| AP | mol H+-eq. / m³ | 1,2 | 1,4 | 24% | 409% | 25% | -93% | 1.346% |
| ADP-mineralen en metalen | kg Sb-eq. / m³ | 0,0009 | 1,1 | 19% | 438% | 20% | -93% | 1.386% |
| PM (fijn stof) | ziekte-incidentie / m³ | 0,0000052 | 0,78 | 14% | 124% | 10% | -73% | 268% |
| SQP (landgebruik) | dimensieloos (pt) / m³ | 5.580 | 0,54 | 9% | 232% | 9% | -92% | 1.232% |
| 90% cumulatief | 81% cumulatief |
Bij de stijve isolatieplaten zijn de evoluties minder spectaculair. De meest zichtbare veranderingen betreffen de houtvezelplaten en de producten in polyurethaan.
Anders dan flexibele houtvezel gaan stijve houtvezelplaten sinds de update met een gematigde 22% vooruit. Hun impact ligt nu rond 8,81 mPt/m³, tegenover 11,4 mPt/m³ voorheen. Die daling is vooral te verklaren door een lagere ecotoxiciteitsscore.
De petrochemische sector zal zich bovendien verheugen dat zowel PUR-isolatieplaten als PUR-schuim bij de grootste scoreverbeteringen van Sprint 12 horen.
PUR-platen dalen met ongeveer 38% over de levenscyclus en PUR-schuim met een indrukwekkende 52%, tot scores van respectievelijk 21 en 15 mPt/m³. In beide gevallen komt de daling van duidelijk lagere scores voor ecotoxiciteit en humane toxiciteit.
Ondanks deze verandering scoren PUR-platen nog altijd duidelijk slechter dan hun biogebaseerde alternatieven. Over de volledige levenscyclus scoort een polyurethaanplaat van 120 mm bijna 40% hoger dan een gelijkwaardige houtvezelplaat van 200 mm. En zoals altijd toont de vergelijking van de initiële koolstof bij de bouw (A1-A5) het andere grote voordeel van biogebaseerde isolatie: haar GWP bedraagt slechts een kwart van dat van polyurethaan.
Zoals we al een tijd aangeven, kunnen de generieke componenten in kalkhennep moeilijk als representatief worden beschouwd voor de producten die vandaag op de Belgische markt worden gebruikt. Ze stellen kalkhennep vaak voor als een materiaal met hoge impact, terwijl het in de meeste gevallen beter doet dan conventionele materialen.
Sprint 12 verandert daar niets aan. Zowel losse kalkhennep als kalkhennepblokken zagen hun milieuscore zelfs met ongeveer 10% stijgen.
Vandaag wordt het gebruik van kalkhennep in België gedomineerd door twee fabrikanten, Isohemp voor de kalkhennepblokken en Exie voor losse kalkhennep in muren en vloeren, en beide hebben gelukkig B-EPD's gepubliceerd, waardoor ze zichtbaar zijn in TOTEM.
De vergelijking van deze producten met hun generieke tegenhangers geeft een idee van het verschil. Voor een los mengsel geeft TOTEM een impact van 27 mPt/m³ op, terwijl de impact van CaNaDry van Exie in werkelijkheid maar 5,2 mPt/m³ bedraagt. Dat is 80% minder impact.
Voor hennepblokken is het verschil minder uitgesproken: 17,3 (generiek) tegenover 13,7 (Isohemp-blokken) mPt/m³. De generieke component telt wel twee keer zoveel koolstofuitstoot (kg CO2-eq.) als de specifieke hennepblokken. Het verschil wordt veel groter wanneer de blokken worden gecombineerd met een generieke laag losse kalkhennep tussen het blok en de muur.
Als u dus overweegt kalkhennep in een project te gebruiken en de voordelen ervan beoordeelt met de generieke componenten van TOTEM, overschat u de impact van de producten waarmee u in werkelijkheid zeer waarschijnlijk zult werken. Niet iedereen werkt natuurlijk met Exie of Isohemp, en een hennepbeton met meer kalk zou wellicht een hogere impact hebben.
Dat geval is echter niet representatief voor de meeste bouwprojecten. Toch hebben verschillende instellingen zich op de generieke waarden van TOTEM gebaseerd om het milieuvoordeel van kalkhennepproducten in twijfel te trekken. Dat deed Buildwise in zijn jongste technische rapport, en dat deden sites als milieubewustisoleren. Dankzij de inspanningen van de producenten om EPD's te publiceren, is het beeld veel genuanceerder geworden.
Nog een laatste punt: we wachten nog altijd tot TOTEM een generieke component voor kalkhennep als droog mengsel toevoegt. Intussen raden we aan te werken met de component CaNaDry van Exie in plaats van met de generieke component in hennepbeton.
Vanuit duurzaamheidsoogpunt zijn gevelpleisters bijzonder lastig te beoordelen: ze zijn zeer efficiënt in materiaalgebruik en hebben een lage initiële impact, maar ze hebben ook duidelijke nadelen, door hun kortere levensduur, hogere technische risico's en hun algemeen zwakke circulariteit.
Na Sprint 12 is de impact van gevelpleisters over het algemeen gedaald. De standaard kunststofpleister daalt met 15% over zijn levenscyclus, en kalk-traspleisters met 55%, een opmerkelijke daling. Een kalkpleister scoort nu 25% beter dan een siliconenpleister. (Opmerking: deze cijfers houden alleen rekening met de fasen A1-A5 en C1-C4, wegens de afwijkende levensduuraannames van TOTEM, zie hieronder.)
De standaardcomponenten van TOTEM vergelijken deze materialen echter op een verkeerde basis: de enige kalkpleister die beschikbaar is voor gevels en ETICS-systemen heeft een standaarddikte van 30 mm, wat voor deze toepassingen sterk overschat is.
Gangbare kalkpleisters op isolatieplaten hebben een totale dikte van 10 tot 15 mm. Met het standaardelement wordt uw pleister dus met een factor 2 tot 3 overschat. Bovendien vragen ETICS-systemen doorgaans een wapening tussen de lagen, waar TOTEM evenmin rekening mee houdt.
Verder modelleert TOTEM siliconenpleisters voor ETICS als een eenvoudige harslaag van 2 mm, terwijl ook die uiteraard een onderlaag en een wapening vragen. Hun impact wordt dus onderschat. (De component WS1866 biedt een realistischere samenstelling, met onderlaag en wapening, maar heeft geen passend levenseindescenario, omdat de ondergrond verschilt.)
Kortom: wie een kalkpleister met een realistischere dikte van 12 mm vergelijkt met de laag kunsthars van 2 mm, komt uit op een verschil van 72% in het voordeel van kalk. Ten opzichte van WS1866 heeft de kalkpleister (zonder wapening) een 62% lagere impact.
We hopen dat TOTEM de modellering van deze componenten bij de volgende updates herziet, om een correcte berekening te garanderen.
Een aandachtspunt: tussen de vele beschikbare opties om een isolatielaag in een ETICS-systeem te modelleren, verschillen de aannames achter de modellering aanzienlijk.
Naargelang u een generieke isolatieplaat kiest of een plaat die uitdrukkelijk als ‘te bepleisteren’ is aangeduid, varieert de veronderstelde levensduur van 40 tot 50 jaar. Dat kleine verschil weegt zwaar door: een plaat met een levensduur van 40 jaar wordt tijdens de levenscyclus van het gebouw één keer vervangen, wat haar impact verdubbelt ten opzichte van een ‘gewone’ plaat. Dat is contra-intuïtief, want de producten zelf zijn precies dezelfde.
Platen met verschillende levensduren kiezen kan uw conclusies dus sterk vertekenen, bijvoorbeeld wanneer u EPS, XPS, houtvezel of geëxpandeerde kurk vergelijkt. Let er dus bijzonder op dat u producten met overeenstemmende levensduren vergelijkt.
Maar dat volstaat niet altijd: een buitenpleister op kalkbasis heeft bijvoorbeeld precies dezelfde levensduur als een siliconenpleister (40 jaar), en toch wordt de kalkpleister twee keer geteld en de andere niet. TOTEM lijkt voor de kalkpleister een kortere overlaptijd (‘overlap time’) te gebruiken; aangezien de toepassing dezelfde is, blijft de vraag naar het waarom onbeantwoord.
Ook andere aspecten kunnen tot verwarring of foute vergelijkingen leiden, bijvoorbeeld wanneer u producten van specifieke fabrikanten rechtstreeks in de bibliotheek selecteert in plaats van ze in een generieke component te substitueren. In het eerste geval worden hulpmaterialen zoals lijmmortel en pluggen niet meegerekend.
Ten slotte hebben sommige specifieke componenten (zoals de EPS-platen van ISOMO) een levensduur van 50 jaar, waardoor de vervanging na 40 jaar wegvalt en ze een onterecht voordeel krijgen tegenover hun generieke tegenhangers. Kies dus, om een ISOMO-plaat met een generieke houtvezelplaat te vergelijken, een plaat van 50 jaar in plaats van de ETICS-variant.
Ziet u door de bomen het bos niet meer? Dat begrijpen we!
Bij gevelbekledingen vertonen de meeste componenten na Sprint 12 geen grote verandering. Houten gevelbekledingen van alle types dalen wel met 6%, in lijn met de structurele houtelementen. Het grootste deel van die winst komt van een betere productiescore.
Houten gevelbekledingen hadden uiteraard al veruit de beste score van alle gevelcomponenten in TOTEM. Hun score is zo laag dat hij het nadeel van een kortere levensduur ruimschoots compenseert: u zou vier volledige houten gevels kunnen weggooien en verbranden voor u aan de impact van één bakstenen gevel komt.
De productie-impact van de andere materialen voor gevelbekleding blijft van dezelfde grootteorde als voorheen.
Een opmerkelijke uitzondering: de koperen dakbedekking, waarvan de impact letterlijk is ontploft, met een stijging van ongeveer 725% (!) tegenover het vorige cijfer. Het grootste deel van die verandering komt door een enorme stijging van het potentieel voor uitputting van minerale grondstoffen (ADP-mineralen), al zijn ook andere indicatoren sterk gestegen.
Niet alleen koperplaten maar alle componenten die dit zeldzame metaal bevatten, zoals elektriciteitskabels en leidingen, kennen in feite sterke stijgingen. Elektriciteitskabels scoren nu 5 keer hoger dan voorheen, en waterleidingen 1 tot 6 keer hoger afhankelijk van de component. Dat zal het relatieve gewicht van de technische installaties in het totale impactprofiel van gebouwen sterk beïnvloeden.
Als gebruikers kunnen we de precieze reden voor deze enorme stijging van de impact van koper niet achterhalen. De omvang ervan wijst wel op gewijzigde aannames over de grondstoffen, met wellicht een groter aandeel primair koper en een materiaal van hogere kwaliteit, aangepast aan toepassingen in gebouwen. Koper is natuurlijk een zeer energie-intensief materiaal, maar ook steeds schaarser: de prijs is sinds 2005 verdrievoudigd.
Het zou toch interessant zijn als TOTEM de precieze oorzaken van deze stijging zou toelichten en zou aangeven of gelijkaardige evoluties te verwachten zijn voor andere grondstoffen die de komende jaren onder toenemende druk komen te staan.
Bij de materialen voor binnenafwerking kunnen enkele kleine veranderingen bij gipsplaten en chapes de resultaten op gebouwniveau toch beïnvloeden.
Om te beginnen daalt de impact van gipsplaten met ongeveer 12% over de levenscyclus. Die verandering is bescheiden, maar zal voelbaar zijn, vooral in gebouwen met veel constructiehout.
Die gebouwen bevatten vaak veel gipsplaten om akoestische redenen en voor de brandveiligheid, en we hebben vastgesteld dat die platen, samen met hun relatief korte levensduur, op de totale milieuscore van een houten gebouw kunnen wegen. Door de vele lagen en de opeenvolgende vervangingen van de platen kan de daling van de impact van gips met 12% dus meermaals doorwerken en een merkbare winst betekenen voor gebouwen met een houtstructuur.
Anders dan gips kennen cementchapes een lichte stijging van gemiddeld 7%. Ook dat zal de resultaten van conventionele gebouwen nauwelijks beïnvloeden, maar de verandering blijft relevant voor lichte houtskeletbouw, waar de minerale materialen die binnen worden gebruikt, een groter deel van de totale impact uitmaken. We verwachten echter niet dat de stijging van de impact van cementchapes zwaarder zal wegen dan de winst bij de gipsplaten.
Andere opvallende veranderingen bij de binnencomponenten zijn de opmerkelijke stijging van de impact van kokosvezel, met een factor elf vermenigvuldigd door een explosie van de indicator landgebruik (een betwistbare evolutie, want de meeste kokosvezels in bouwproducten zijn een afvalstroom van biomassa uit de plantages), en een stijging met 30% van de impact van linoleum, dat toch beter blijft scoren dan andere vloerbekledingen zoals pvc of tegels.
Evolutie van de milieuscore (mPt) van de generieke componenten van TOTEM, vóór en na de update.
Wat onthouden wij als experten dan van deze update?
Om te beginnen is Sprint 12 een noodzakelijke stap die TOTEM afstemt op Level(s), BREEAM en de toekomstige eisen van de EPBD. De referentieperiode van 50 jaar en de overstap naar ecoinvent 3.12 maken TOTEM klaar voor de komende evoluties in de LCA van gebouwen.
Dankzij de update van de achtergronddatabank zien veel materialen hun milieuscore verbeteren. Dat geldt voor de meeste houtproducten, van constructiehout zoals CLT, gelamelleerd hout en LVL tot massief hout, via stijve houtvezelisolatieplaten en houten gevelbekledingen, maar ook voor niet-biogebaseerde materialen zoals polyurethaan en gips.
Omgekeerd zagen sommige materialen hun milieuscore verslechteren, soms spectaculair, zoals flexibele houtvezelisolatie en koperproducten zoals dakbedekkingsplaten, elektrische componenten en leidingen.
De meeste veranderingen hebben niet met koolstof (GWP) te maken, maar met andere, minder bekende indicatoren zoals toxiciteit en uitputting van grondstoffen.
De jongste update voegde ook een flinke reeks nieuwe componenten aan de bibliotheek toe, onder meer fotovoltaïsche panelen en andere technische componenten.
Sprint 12 toont hoe sterk een enkelvoudige score kan variëren om redenen die weinig met het product zelf te maken hebben: ‘stille’ veranderingen in de achtergronddatasets, aannames over de referentielevensduur, een andere weging van de indicatoren, enzovoort. Dat onderstreept nog maar eens de noodzaak om in de mechanismen en aannames van de TOTEM-berekeningen te kunnen duiken, om de resultaten correct te interpreteren en te beoordelen.
Dat is onze oproep aan de ontwerpers en gebruikers van TOTEM, maar ook aan de ontwikkelaars van het instrument. Een betere toegang tot de aannames en datasets achter elke generieke component zou de sector beter in staat stellen de resulterende milieuscores te interpreteren en kritisch te gebruiken.
Tot dan staan we klaar om de bouwsector bij zijn TOTEM-berekeningen te begeleiden.
Een LCA-studie nodig voor uw project? Meer informatie vindt u hier.
Foto's: Best Wood Schneider · Exie · VestaEco. Grafiek: schermafbeelding uit TOTEM.
Twee artikels uit het Magazine over TOTEM en over de materialen waarover het hier gaat.
Met de update van TOTEM, aangekondigd op 6 oktober, gaat de studieperiode van 60 naar 50 jaar.
Twee Belgische producenten van kalkhennep, twee aanpakken: de hoogwaardige blokken van IsoHemp en de losse isolatie van Exie.