
Met de update van TOTEM, aangekondigd op 6 oktober, gaat de studieperiode van 60 naar 50 jaar. Goed nieuws voor de projectteams: één model van het gebouw volstaat voortaan voor de overheid, de certificeerder en de investeerder, en dat vijftien maanden voordat koolstof zijn intrede doet in het energieprestatiecertificaat.

TOTEM is het Belgische referentie-instrument voor de LCA (levenscyclusanalyse) en de impactberekening van gebouwen. Het werd in 2018 gelanceerd door de OVAM, Leefmilieu Brussel en de Waalse Overheidsdienst, is gratis en is identiek voor de drie Gewesten, wat in België al het vermelden waard is. Het berekent de milieu-impact van een gebouw over zijn volledige levenscyclus, van de productie van de materialen tot hun levenseinde, via transport, plaatsing, onderhoud en vervangingen. Daarvoor volgt het de Europese norm EN 15978 en steunt het in de eerste plaats op de EPD's, de milieuproductverklaringen van de fabrikanten, of anders op de generieke gegevens uit zijn bibliotheek.
Al die impacts worden vervolgens samengebracht in een TOTEM-score, één waarde uitgedrukt in millipunten, waarvan klimaatverandering, gemeten met het GWP (aardopwarmingsvermogen), een van de componenten is. Naast de vergunning dient het instrument ook in de ontwerpfase: u vergelijkt er een aluminium en een houten gevelbekleding mee, of een gemetselde en een verlijmde baksteen, en ziet snel of er een groot verschil in impact tussen beide is.
De grootste verandering in deze update betreft de studieperiode, die van 60 naar 50 jaar gaat. Tot nu toe hanteerde iedereen zijn eigen tijdschaal en waren de resultaten onmogelijk te vergelijken. Europa heeft de 50 jaar uiteindelijk bevestigd, BREEAM heeft zich daarop afgestemd, en TOTEM was een van de laatste instrumenten die nog op 60 jaar rekenden.
Concreet moest u, om een project af te stemmen op de Europese taxonomie, de LCA dus uitvoeren in One Click LCA, een commerciële software, en ze daarna overdoen in TOTEM om de vergunning te krijgen. Hetzelfde gebouw werd zo twee keer gemodelleerd, in twee programma's, en precies dat dubbele werk verdwijnt met de update.
Voortaan dekt één TOTEM-studie de stedenbouwkundige vergunning, de BREEAM-certificering, de afstemming op de taxonomie waar investeerders naar kijken, de ambities en de interne benchmark van een bouwheer, en de voorbereiding op het verplichte LCA-kader van 2028. Elk van die kaders vindt er de indicator die het vraagt, en zo wordt TOTEM het centrale scharnierpunt van de LCA in België.
Het aardopwarmingsvermogen over de levenscyclus, dat het energieprestatiecertificaat vanaf 2028 en de Europese taxonomie vragen.
De resultaten in het formaat van criterium Mat 01 van de BREEAM-certificering, die voortaan met dezelfde periode van 50 jaar rekent.
De enkelvoudige score van TOTEM, die al zijn indicatoren samenvoegt en die GRO overneemt, het instrument voor duurzaam bouwen van de drie Gewesten.
De EPB dekt de energie die tijdens het gebruik van het gebouw wordt verbruikt, terwijl de LCA daar de ingebedde koolstof van de materialen aan toevoegt. Beide vullen elkaar aan: TOTEM neemt de module energieverbruik tijdens het gebruik over uit de EPB en berekent zelf alle andere. Het is trouwens via de EPB dat de verplichting van 2028 komt. De herziene Europese richtlijn over de energieprestatie van gebouwen legt immers een gemeenschappelijke methode op om het GWP over de levenscyclus te berekenen. Dat moet vanaf 1 januari 2028 in het energieprestatiecertificaat van nieuwe gebouwen van meer dan 1.000 m² staan, en vanaf 1 januari 2030 in dat van alle nieuwe gebouwen, dan met grenswaarden.
Brussel neemt het voortouw door het GWP op te nemen in de EPB-eisen van het BWLKE, het Brussels Wetboek van Lucht, Klimaat en Energiebeheersing. De berekening gebeurt er op het volledige gebouw, terwijl de EPB eenheid per eenheid wordt berekend, en de rest van het land volgt op basis van een Belgische routekaart.
Een gebouw van meer dan 1.000 m² dat vandaag geschetst wordt, zal meestal na 1 januari 2028 gecertificeerd worden, en dat ontdekt u beter niet pas op het moment van de certificering. Omdat de ingebedde koolstof bepaald wordt door de bouwkundige keuzes, namelijk de structuur, de gevel, de isolatie en de afwerking, weegt de berekening het zwaarst in de ontwerpfase. Bij zware projecten bijvoorbeeld behoort beton tot de grootste posten van de materiaalimpact, en met cementvervanging kan die worden verlaagd.
Met andere woorden: berekend aan het einde van het project dient de score vooral om een rapport te vullen, berekend tijdens het ontwerp helpt hij kiezen. En vanaf 2030 laat een overschrijding van de grenswaarden die op het laatste moment wordt ontdekt, geen enkele ruimte meer om te hertekenen.
Om van deze update te profiteren, hoeft een projectteam geen TOTEM-expert te worden. Dat is ons vak: wij voeren volledige impactberekeningen uit voor een volledig gebouw, een bouwelement of een materiaal, en we volgen het instrument sinds het begin, tot in zijn stakeholderscomité, waar we in 2025 aanwezig waren. We hebben deze dienst dus ruim vóór de aankondiging voorbereid, zodat hij klaar zou zijn op de dag dat TOTEM eindelijk alle LCA-behoeften van een project zou dekken.
Afhankelijk van de projectfase en de vraag ondersteunt de studie een andere beslissing:
U hoeft ons alleen het aanbestedingsdossier of de projectstukken te bezorgen: plannen, meetstaat, bestek en EPB-bestanden. U opent TOTEM nooit, een instrument dat, eerlijk is eerlijk, vrij lastig onder de knie te krijgen blijft als u er niet dagelijks mee werkt.
U ontvangt een rapport dat eerst toont waar de grootste impact zit, welke bouwelementen er het meest toe bijdragen en hoe die impact over de levenscyclus is verdeeld, met de cijfermatige resultaten (GWP, millipunten, grijze energie) en hun interpretatie. Daarna volgen concrete ontwerpaanbevelingen en de gevolgde methode, zodat het rapport zich leest als een EPB-verslag dat de belangrijkste strategieën aangeeft. We leveren het in het formaat van elk gebruik: vergunning, BREEAM, GRO, taxonomie of interne benchmark.
Daar maakt ons eerste vak het verschil. Dagelijks zoeken, bestuderen en schrijven we biogebaseerde, geogebaseerde, circulaire en hergebruikte materialen voor, en we hebben er meer dan 300 stalen van in de Materatek. Wanneer de studie toont dat een post te zwaar weegt, steunen onze aanbevelingen dus op alternatieven die we kennen, met hun prestaties, hun keten en hun verwerking. En wilt u verder gaan in de materiaalkeuze en het opstellen van de voorschriften, dan neemt onze Projectbegeleiding het over.
De studieperiode is niet de enige verandering in deze update. Ook de materialenbibliotheek van TOTEM, waarop elke berekening steunt, is geëvolueerd. Wat die veranderingen in de resultaten verschuiven, wat ze verbeteren en welke vragen ze oproepen, analyseren we in een technischer artikel.
Foto's: werf Odoo, Louvain-la-Neuve · Architect: Chouettes Architectes · © Natura Mater. Grafieken: uittreksels uit een TOTEM-rapport van Natura Mater.
Drie stukken uit het Magazine over materialen die al in gebruik zijn.
Van bermgras tot isolatie: 180.000 m³ per jaar, geproduceerd in Auvelais.
Staal, bakstenen en glas, ter plaatse gedemonteerd, keren terug in het gerenoveerde project.
Gramitherm, IsoHemp en de Cluster Eco-construction: productielijnen die al draaien.